Hoe zit dat ook al weer met de thermodynamica?

 Als ik mń ogen dicht doe kan ik hem nog voor de geest halen: Dr. A. Houdijk, onze docent natuurkunde en de schrijver van het leerboek da nog steeds nu al 70 jaar in de kast staat. Houdijk kwam op een dag de klas binnen en de klas zong in koor: Energie gaat nooit verloren. Dat was om goed doordrongen te zijn van de hoofdwetten van de thermodynamica. 

Energie gaat nooit verloren  maar ook

Het is onmogelijk om energie van de ene vorm in een andere vorm om te zetten zonder verlies 

Energie gaat nooit verloren, maar het wil niet zeggen dat we de energie waarmee we werken voor 100% kunnen gebruiken. De energie in benzine kunnen we in een motor omzetten in bewegingsenergie, maar niet voor de volle 100%, een deel gaat over in warmte waarmee onder meer de lucht wordt verwarmd. Dat deel zien we als niet productief of als verlies. De energie uit de benzine die omgezet wordt in bewegingsenergie (en bij een benzinemotor is dat wat ons het meest interesseert) is tegenwoordig zeker zo'n 50% van de energie die in de benzine zat. Dat wil zeggen dat ongeveer 50% van de energie in de benzine gebruikt wordt om de motor en de omgeving op te warmen. 

De bewegingsenergie van de benzinemotor kunnen we ook gebruiken om een generator aan te drijven die ons dan elektrische energie levert. Maar zoals wel duidelijk zal zijn: ook die omzetting gaat niet voor de volle 100%. Ongeveer 10% van de energie van de motor is nodig om de weerstand van de generator bij het draaien te overwinnen. Even door rekenen leert ons dat van de 50% van de in benzine aanwezige energie ongeveer 45% beschikbaar komt in de vorm van elektriciteit. 

De elektrische energie die de generator heeft opgewekt wordt verspreid over de gebruikers van elektriciteit, dat zijn onder ander u en ik. Dat verspreiden gaat zoals u weet met behulp van kabels. Een gewild materiaal voor kabels is koper. En wel omdat koper de elektriciteit zeer goed, dus met weinig verlies, geleidt. Maar er is wel enig verlies en dat kunnen we merken omdat de kabel, als er elektriciteit doorheen vloeit, warm wordt. We zeggen dat de kabel een zekere weerstand heeft. 

De elektrische energie die wij gebruiken krijgen we in ons huis binnen via een zekering kast en wederom koperen leidingen, we laten daar onze wasmachine, droger, vaatwasser, stofzuiger en computer op draaien, allemaal vanzelfsprekende en niet meer weg te denken apparaten. Van al die apparaten weten we dat de omzetting van de elektrische energie in de draaiende energie van onze apparaten niet zonder verlies kan. Maar het scheelt: het ene apparaat met het andere. Daarom krijgt u van de leverancier op uw machine een label dat aangeeft hoe goed de omzetting van elektrische energie plaats vindt. 

Dit alles dat weten we en dat wisten we al een paar generaties lang. We zijn er aan gewend dat de kosten van onz energie op en neer gaan met de prijs van olie en benzine. Maar hoe is het mogelijk dat we nu de idee hebben dat we de elektrische energie voor niets kunnen krijgen als we maar zonnepanelen of windturbines bouwen? Gelden de wetten van de thermodynamica niet meer?

  

Onderwijs

De corona pandemie geeft de kranten  - en andere media - alle gelegenheid om alle aspecten van het leven die in het gedrang komen nadrukkelijk te belichten. Zoals bijv. het onderwijs. Scholen open, scholen dicht. Wat betekent het voor de leerlingen, wat voor de onderwijzers en docenten? Kinderen zijn wellicht wel minder kwetsbaar dan de docenten, maar kunnen natuurlijk wel het virus meenemen naar huis of andere plaatsen waar veel contacten zijn. Hoe erg is dat?  

Er zijn natuurlijk ook problemen die samenhangen met de technische mogelijkheid om via het internet en beeldverbindingen onderwijs te geven of te krijgen. De techniek heeft zijn voordelen, maar bevindt iedere leerling zich wel in een daarvoor geschikte omgeving? En hoe moeilijk is het voor leerkrachten? Beschikken zij wel over de ervaring, kennis en omgeving om op afstand les te geven? 

Vraagtekens te over en wat blijkt? Het is overal verschillend; zoals altijd zijn er leerlingen die zich gemakkelijker aanpassen dan andere, leerkrachten die meer of minder gebruik kunnen maken van de technische hulpmiddelen van deze tijd. Er zijn scholen die zich meer of minder gemakkelijk kunnen instellen op de veranderde omstandigheden. Er zijn leerlingen die veel of weinig last hebben van de andere manier van onderwijs volgen. Tenminste... Waar men het wel over eens schijnt te zijn is dat deze periode voor een grote hoeveelheid leerlingen leidt tot onderwijs achterstanden en tot moeilijkheden bij de voorbereiding op de examens. 

Die leerachterstanden doen me weer wat filosoferen. Aan het begin van mijn examenjaar (HBS, een niet meer bestaande vorm van onderwijs) 1952- 1953 begon de leraar scheikunde de les met een droeve mededeling: In het programma van minimum eisen voor het scheikunde examen konden een aantal punten worden geschrapt. Dat was jammer, zei hij, met de hem eigen ironie. We hoefden die dingen niet meer te weten. Ik heb me in die tijd niet afgevraagd waarom die onderdelen geschrapt werden. Achteraf lijkt de achtergrond niet zo moeilijk te begrijpen. In de periode van de jaren dertig en veertig en met de impuls door de Tweede Wereldoorlog waren natuur- en scheikunde sterk veranderd. Het ligt voor de hand dat die veranderingen regelmatig hun weerslag hadden in het examenprogramma. 

1952 -1953 ligt inmiddels een halve eeuw achter ons; ik denk dat leerlingen van  nu in die tijd een volstrekt vreemde omgeving zouden hebben aangetroffen. En omgekeerd, als ik niet de hele periode had meegemaakt, zou ik leerling, uit 1952, me vermoedelijk weinig op mijn gemak hebben gevoeld in de wereld van vandaag. Niemand zal deze constatering vreemd vinden, maar ik hoef geen vijftig jaar terug te gaan om tegen snelle en ingrijpende veranderingen aan te lopen. Gelukkig hebben we uiterst flexibele onderwijzers en docenten die de veranderingen kunnen introduceren bij hun leerlingen van gisteren en vandaag, maar hoe bereiden zij hun leerlingen voor op de noodzakelijke kennis die morgen nodig is? Hoe weten we eigenlijk wat kinderen morgen aan kennis nodig hebben? En wat betekent in dat verband een leerachterstand? 

Bouwen voor de zorg?

Vanuit een oogpunt van ergonomie (het gezond gebruik van het menselijk lichaam) komt het Amphia dus over als een bijzonder ongelukkig voorbeeld. 

Maar wat dan?   

In 2009 of 2010 brak mijn vrouw haar been. Het was in de vroege ochtend en de ambulance kwam omstreeks acht uur. Ik volgde de ambulance vanaf Teteringen via de zuidelijke rondweg naar het Amphia ziekenhuis. We kwamen in een file terecht want rond die tijd was het spitsuur in en rond Breda. Mijn vrouw bleek in de ambulance wagen gevraagd te hebben of ze de reis niet konden bespoedigen door de sirene aan te zetten. Dat kon wel, maar dat mocht niet: een beenbreuk kon niet worden aangemerkt als een noodgeval. Deze ervaring kwam weer boven toen ik hoorde van de plannen om de drie vestigingen van het Amphia  (Breda Molengracht, Breda Langendijk en Oosterhout samen te voegen tot één ziekenhuis en vervolgens om de bestuurlijke samenvoeging te laten volgen door een samenvoeging van de drie gebouwen tot één groot ziekenhuis aan de Molengracht. Het kon niet anders dan dat de bouwkundige samenvoeging zou leiden tot extra verkeersbewegingen richting de vestiging Breda Molengracht. daaruit was het onvermijdelijk dat extra verkeersvoorzieningen zouden moeten worden getroffen. Wie was daarvoor verantwoordelijk en wie zou die betalen? Vermoedelijk de gemeente en dus de belastingbetaler. 

Tegelijkertijd had ik iets van en gevoel van déjà vue. In het begin van de jaren tachtig uit de vorige eeuw was de nieuwe gemeentesecretaris van mening dat de verdeelde huisvesting van de gemeentelijke diensten doelmatiger bijeen gebracht kon worden in een nieuw gemeentehuis: een stadskantoor zoals er inmiddels vele waren. Ik vroeg me toen af of het niet verstandiger was de gespreide huisvesting te laten voor wat hij was en te investeren in de nieuwe mogelijkheden van netwerkverbindingen. Ik had weinig invloed op de besluitvorming, het was een tijd van bezuiniging, maar er kwam een nieuw stadskantoor waarin alle gemeentelijke diensten zouden worden ondergebracht. Dat nieuwe stadskantoor werd in 1992 in gebruik genomen en had slechts enkele bezwaren, het werd architectonisch niet erg bewonderd, het bleek te klein (de Milieudienst kon er niet in) en aan de eis van de gemeente van het aantal parkeerplaatsen werd niet voldaan. 

In de 21e eeuw zijn de technische mogelijkheden voor digitale communicatie sterk verbeterd ten opzichte van die van de jaren negentig. Het zou opnieuw het overwegen waard zijn geweest om de mogelijkheden van medische zorg op afstand onder ogen te zien en de decentrale huisvesting in stand te houden.

Dat niet alleen. De problemen rond het coronavirus gaven aanleiding tot veel thuiswerken. D.w.z. Men ontdekte opeens dat de techniek ons in staat steld meer gebruik te maken van netwerkorganisaties. Bij de berichtgeving die ik niet verder heb gecontroleerd was ook eenbericht dat in hoge kantoren vekeersopstoppingen ontstonden bij de liften. De corona richtlijnen verboden een te groot aantal passagiers in de lift. Eigenlijk waren kantoren in hoge gebouwen niet meer bruikbaar. Mijn vraag: 

Is de tijd van de grote centrale kantoren en andere accommodaties niet voorbij? En moeten we ons niet richten op meer netwerkorganisaties?        

Bouwen voor de Zorg?

Het gebeurde nauwelijks acht meter van me vandaan. Ik zat op een soort terras voor de ingang van het restaurant van het nieuwe deel van het Amphia ziekenhuis. 

Een vrouw die een van de Amphia rolstoelen voort duwde stond even stil. Ze stond te hijgen. In de rolstoel zat een man, mogelijk haar echtgenoot. Hij wachtte rustig af. Na ongeveer een minuut was de vrouw voldoende op adem gekomen om de rolstoel verder te duwen. Ik volgde het paar met de ogen. Een meter of twintig verder stond de vrouw opnieuw stil. Nu stond de man op uit de rolstoel en de vrouw ging erin zitten. De man duwde vervolgens de stoel verder naar de uitgang. Het was een situatie om even over na te denken. Blijkbaar had het paar gezamenlijk een rolstoel in gebruik genomen en was nu handig genoeg om om de beurt te duwen. 

Het vestigde de aandacht op de afstanden die in het nieuwe Amphia moeten worden afgelegd om vanaf de ingang naar de verschillende zorgafdelingen te komen. Bij een bezoekje aan mijn vrouw die voor onderzoek op een van die afdelingen bleek dat mijn wandeling vanaf die afdeling terug naar de parkeergarage omstreeks 7 minuten kostte. Zeven minuten lopen is voor mij naar schatting ca. 500 meter. Zoals bekend is de stad Breda geen wereldstad en als men met de Grote of Onze Lieve Vrouwenkerk een cirkel tekent met een straal van 500 meter, heeft men binnen die cirkel het hele gebied binnen de singels. Of anders gezegd als men vanaf het Van Coothplein 500 meter loopt dan is men ook bij de Grote Kerk. 

Voor wie wordt eigenlijk zo'n ziekenhuis gebouwd? 

Ik kan me de volgende groepen gebruikers voorstellen. 

a. de patiënten, dat is wellicht de belangrijkste groep, want alles speelt zich af rond die patiënten. De patiënten komen in het ziekenhuis, voor onderzoek, voor behandeling, voor controle en voor zorg. Dat kan een eenmalig bezoek zijn of een serie van bezoeken, waarvoor de patiënten de afstanden in het ziekenhuis moeten afleggen of ook wel voor een langdurig bezoek met verpleging. De patiënten die moeten blijven hebben de beschikking over een eenpersoonskamer, waarvan de grootte kan concurreren met die van een woonkamer in een woningwetwoning uit de jaren zestig (toen bedoeld voor een gezin). Sommige opvattingen zijn in zestig jaar veranderd zeker rond de zorg voor patiënten. Grote kamers leiden tot lange gangen en die zijn voor iedereen van belang.  

b. de bezoekers; veel patiënten komen niet alleen maar hebben een begeleider die dan later vaak nog op bezoek komt. Of wat ook kan de patiënt moet enige tijd in het ziekenhuis verblijven en hij of zij krijgt bezoek. Zo kwam een van de leden van het bridgegroepje van mijn vrouw in het ziekenhuis terecht en de overige leden van de groep besloten haar te bezoeken. De overige leden dat waren mijn vrouw die zou rijden en de twee anderen die ouder waren dan 88 en van wie er een een rollator nodig had om zich voort te bewegen. Gelet op de afstand van de parkeergarage tot aan de ingang van het ziekenhuis besloot het groepje gebruik te maken van het pendelbusje van de garage naar de ingang. Er was slechts één probleem: voor de dame met de rollator was de instap in het busje te hoog. 'Mevrouw.' zei de chauffeur, ik zou u wel willen helpen, maar ik mag u geen kontje meer geven want dat wordt gezien als grensoverschrijdende intimiteit.' ! Het team slaagde er ondanks deze beperking in de dame in kwestie in de pendelbus te krijgen die het gezelschap voor de ingang afzette. De rollator werd weer uitgeladen en eenmaal binnen werd deze bezoekster in een Amphia elektrisch voertuig gezet. De andere twee zochten lopend hun weg naar de ziekenkamer. Na het bezoek hetzelfde proces in omgekeerde richting. Het bridgeteam zag er maar van af van een tweede bezoek te organiseren. 

c. het zorgpersoneel: artsen, specialisten, verzorgers, ..., mensen die gedurende die zich in het ziekenhuis in de passende zorgkleding steken en van patiënt naar patiënt en van afdeling lopen. Terwijl ik op dat terrasje voor het restaurant zat te wachten, zag ik een groot aantal zorgverleners voorbij komen. Hun aantal was niet veel minder groot dan dat van de bezoekers. Of leek dat maar zo omdat mijn aandacht was getrokken voor het fenomeen. 

d. het onderhoudspersoneel dat met desinfectiemiddelen voortdurend deurkrukken te desinfecteren (maar goed, dit is coronatijd. In de tijd die ik al wachtend moest doorbrengen zag ik zo nu en dan een monteur op een soort rijdende plank voorbij komen. 

Het lijkt me dat geen van deze groepen is gebaat bij grote loopafstanden, de eerste groep niet omdat deze mensen niet voor niets patiënt zijn, de tweede niet omdat daarbij veel mensen zijn zoals het paar in de eerst alinea voor wie de jeugd al enige tijd gelden gepasseerd is en de twee laatste groepen niet omdat voor hun beroep lange afstanden lopen niet wordt gerekend tot productieve tijd. Het zou de moeite waard zijn om eens uit te rekenen hoeveel kilometers het zorgpersoneel moet lopen op een gewone reguliere werkdag.  

Het is duidelijk dat ieder gebouw en zeker een ziekenhuis qua omvang en inrichting een aantal compromissen moet sluiten, maar welke?

 

Een foutje in de economische theorie

In 'Geschiedenis van het Economisch Denken' van Zimmerman is een van mijn favorieten als het gaat om een goed beeld van de ontwikkeling van de economische theorie, hoewel het boek al stamt uit 1957. 

Volgens Zimmerman moet men de Physiocraten zien als de grondleggers van de economische wetenschap omdat zij de eersten waren die de economie als een compleet systeem beschouwden. 

De naam physiocratie betekent in feite regering door de natuur en zou misschien in de huidige tijd die zich druk maakt over onze ecologische voetafdruk weer aandacht kunnen hebben. 

Maar de Physiocraten waren geen voorlopers van opvattingen over het klimaat. Ze zetten zich in de eerste plaats af tegen de mercantilisten die onder leiding van Colbert probeerden de Hollanders na te volgen die in die tijd de wereldhandel en het geld volledig beheersten. Volgens de Physiocraten werd door het denken van de mercantilisten de landbouw verwaarloosd. De Physiocraten dachten dat alleen de grond welvaart voortbracht. 'De arbeid die van overal wordt aangedragen is absoluut steriel, omdat de mens geen schepper is.'

Het is deze stelling die me al een tijdje bezig houdt. Om twee redenen.

In de eerste plaats omdat hij een uitvloeisel lijkt van het analytisch denken dat sinds de 16e eeuw het (wetenschappelijk) denken heeft beheerst. Via het ontleden van zaken en analyse zou men het geheel kunnen begrijpen. Zo ontstond ook de idee dat het hart eigenlijk een pomp is. Volgens deze gedachtegang is het geheel de som van de delen. 

In de 20e eeuw is dat denken enigszins in diskrediet gebracht. Men realiseerde zich dat men wel 22 voetballers op het veld kan zetten, maar dat men daarmee nog geen team heeft. Het geheel is net iets meer dan de som van de delen. 

In de tweede plaats omdat mijns inziens de stelling onjuist is. Grond als zodanig levert geen enkele bijdrage aan onze welvaart. Het is de menselijke arbeid die de grond vruchtbaar maakt. We kunnen een prachtig stuk grond hebben. Als we er geen arbeid in steken komt er niets uit. Als we niet zaaien, geen onkruid wieden en niet oogsten zullen we uiteindelijk honger lijden. 

Deze twee kanten van mijn bezwaar hangen samen. En het feit dat ze bij elkaar horen en bij het bepalen van de opbrengst niet kunnen worden gescheiden is van belang voor het toekennen van de beloning aan beiden. Want welk deel van de opbrengst valt nu toe aan de arbeid en welk deel aan de grond? 

Daar komt een heel ander principe om de hoek kijken: de idee van de eigendom. 

 

Economie anders

Economie ging over schaarste. Eigenlijk principieel gesproken: de menselijke behoeften zijn onbeperkt en de behoefte bevredigingsmiddelen zijn beperkt, schaars dus. De consequentie lijkt dat onze welvaart wordt bepaald door de mate waarin goederen (behoeftebevredigingsmiddelen) beschikbaar zijn. En als we al een overvloed hebben van een goed dan is daar de eerste wet van Gossen die ons vertelt over het afnemend grensnut: iedere toegevoegde eenheid van een bepaald behoeftebevredigingsmiddel levert minder nut op dan het voorgaande. Denk aan de rookworst: de eerste rookworst smaakt naar meer, maar na de vierde hebt u er schoon genoeg van.
We zien dat mensen verschillend zijn. Dat is nuttig want door hun verschillende bekwaamheid zullen zij in staat zijn verschillende goederen te maken. Zo is daar de houthakker die de hele dag hout kan hakken, omdat hij het zo goed kan doet hij het ook met plezier. Net zo als zijn buurman die de hele dag wel konijnen kan vangen. Aan het eind van de dag kijken de beide buren elkaar eens aan:
'Eigenlijk, zegt de houthakker, 'heb ik niets aan al dat hout, want ik heb niets om met dat hout te braden of te bakken. Dan ben jij beter af. Jij hebt tenminste konijnen die kun je eten. Dat hout van mij is niets waard als ik honger heb.'
'Dat is waar,' zegt de buurman, 'maar ik heb niets om mijn konijnen mee te braden. Dan ben jij beter af: jij hebt tenminste hout. Jouw hout zou voor mij wel wat waard zijn.'
U begrijpt het: er wordt hout geruild voor konijn en de beide buren zijn beter af. Door de ruil van hout tegen konijn stijgt beider welvaart. Dat is het algemene principe. Meer welvaart wordt verkregen door ruil (c.q. handel). Omdat handel de hoeveelheid beschikbare behoeftebevredigingsmiddelen voor alle partijen doet groeien.
Er is nog een andere manier om rijk te worden; ook weer in de meest primitieve vorm: de houthakker is sterker dan de konijnenvanger en eigent zich de konijnen van de konijnenvanger gewoon toe. Dat kan omdat hij meer macht heeft. Het gevolg van deze werkwijze is weliswaar dat de houthakker meer welvaart geniet, maar dit gaat ten koste van de welvaart van de konijnenman. Per saldo is er geen welvaartstijging.
 
Zo kan het in het groot ook gaan. Een stam leeft in een bepaald gebied en merkt dat in het aangrenzende gebied een stam leeft met een of meer goederen die de eerste stam graag zou willen hebben. En omdat de eerste stam zichzelf machtiger acht dan de andere annexeert hij gewoon het gebied van de ander. Daarmee is wel de welvaart van de machthebbers in de eerste stam toegenomen, maar de totale welvaart is niet toegenomen. De economische les is eenvoudig: macht leidt tot (onevenredige) rijkdom van de machthebbers. Handel leidt tot meer welvaart voor alle handeldrijvende partijen. Als we de geschiedenis nagaan zullen we zien dat de rijkdom van de machthebbers voortdurend is bereikt ten koste van de bezittingen van de minder machtigen.

In de economische wetenschap is dat niet goed begrepen: in de zeventiende en 18e eeuw dacht men dat arbeid en grond de basis zijn voor de welvaart. Daarom besteedde Adam Smith zoveel aandacht aan efficiency: door arbeidsdeling kon meer geproduceerd worden. In de 19e eeuw kwam daar het kapitaal bij als factor die rijkdom voorspelde. Daarom konden ook Ricardo en zijn opvolgers hun aandacht besteden aan de verdeling van het nationaal inkomen over arbeid, kapitaal en grond. In hun tijd waren enerzijds de machtsverhoudingen uitgekristalliseerd en anderzijds door de westerse suprematie op zee de handelsroutes en afzetmarkten verzekerd. Men hoefde zich dus niet druk te maken over het resultaat van de arbeid: die kon altijd verhandeld worden.
Deze ideeën leven nog steeds en daarom kunnen veel Britten nogal gemakkelijk denken over Brexit en praat men in rechtse kringen gemakkelijk ove rhet afsluiten van grenzen.
Maar nog steeds: arbeid, grond, kapitaal en ondernemen leveren geen enkele bijdrage aan onze welvaart tenzij de ermee geproduceerde goederen kunnen worden verhandeld. 

 

    

Groei

De Nederlandse economie groeit weer. Dat is een positief bericht. Te lang leek de economie stil te staan of zelfs achteruit te gaan. economische groei belooft weer meer werkgelegenheid en meer welvaart.
En toch: is het wel zo gunstig die economische groei?
Ja voor mij wel; dan zal onze onbetrouwbare overheid misschien minder aanleiding vinden om mijn pensioen te korten. En natuurlijk ook voor al die mensen die nu werkloos zijn en weer kansen zien op een baan of een beter betaalde baan.
Maar economische groei betekent ook een groter verbruik aan energie. En het is niet zo dat alle energie die we in onze centrales aanvoeren ook voor 100% wordt omgezet in bruikbare energie. Daar verzet zich de tweede hoofdwet van de thermodynamica tegen. Die tweede hoofdwet zou iets meer bekendheid moeten hebben. Hij zegt in woorden die ik begrijp: omzetten van de ene vorm van energie in een andere gaat altijd met verlies gepaard. Bij energieomzetting is een rendement van 100% onmogelijk.
Bij wijze van voorbeeld: als ik elektrische energie met behulp van een gloeilamp omzet in lichtenergie heb ik een rendement van tussen de 5 en 10%, d.w.z. van de 100 Watt gloeilamp wordt tussen de 90 en 95 % weg gegooid als warmte en krijgen we ongeveer 5 a 10% licht. Daarbij vergeleken is een TL-buis een wonder: die heeft een rendement dat in de buurt van de 60% ligt. Dat is mooi, maar het betekent nog altijd dat ongeveer 40% van de energie die ik er in steek als niet meer dan warmte eruit komt.
Maar hoe zit het eigenlijk met de elektrische energie zelf; die moest ergens worden opgewekt. Dat gebeurt met behulp van motoren en of turbines. Het proces is wel te begrijpen: de energie die in brandstof zit (, steenkool, olie, gas). wordt door de machine omgezet in de bewegingsenergie van een draaiende as en deze drijft dan een dynamo of generator aan. Het rendement van de motor of turbine ligt in de buurt van de 50%. Dus van 100 Wat die aan olie wordt toegevoerd komt 50 Wat effectief op de as van de generator. De generator kan een rendement halen van ca 80%, zodat van de 50 Watt op de as komt ongeveer 40 Watt aan elektriciteit beschikbaar. Als we met die elektriciteit alleen maar TL-lampen aansteken mogen we er blijkbaar op rekenen dat er van de 100 W die we in de vorm van olie toevoeren maximaal omstreeks 24 W aan licht wordt geproduceerd. De rest gaat verloren in de vorm van warmte.
Economische groei betekent: meer gebruik van fossiele brandstoffen. Meer fossiele brandstoffen betekent een grotere uitstoot van broeikasgassen en versterkt daarmee de opwarming van de aarde.
Dat is voor ons in Nederland niet zo erg. Onze zomers worden misschien wat warmer en onze winters wat minder koud. Weliswaar stijgt vermoedelijk de zeespiegel, maar daar hebben we onze dijken voor. Die kunnen we verhogen. Dat verhogen geeft weer werkgelegenheid en kost wel wat meer energie, maar voor droge voeten hebben we wat over.
Voor ons en op korte termijn, maar hoe gaat het met onze kinderen? En onze kleinkinderen? Dat is allemaal lange termijn denken. Want dan komt er een economische wet om de hoek kijken: wij hebben een voorkeur voor goederen in het heden boven goederen in de toekomst. Anders gezegd: wij eten vandaag op wat we morgen niet meer kunnen maken en onze kleinkinderen moeten maar zien dat ze het rooien.
Hoe zit het eigenlijk met duurzame energie?

Piketty

Ik heb inmiddels het boek van Thomas Piketty (Capital in the 21st Century) in handen gekregen; neem me niet kwalijk dat ik het nog niet uit heb. Het telt exclusief noten en indexen al 500 bladzijden. Ik ben dan ook nog niet veel verder dan de inleiding. Piketty houdt zich bezig met de de essentie van de economie: de verdeling van inkomen en rijkdom. Hij doet in de inleiding enkele interessante uitspraken.

In de eerste plaats gaat hij vluchtig over de theorieën van Ricardo (annex Say en Malthus), Markx en Kuznets. Ricardo over de stijgende grondrente door toenemende schaarste van de grond en Markx over de concentratie van kapitaal in de handen van enkele kapitaalbezitters. Beide beschrijven een economie waarin de verdeling van inkomen uit arbeid en kapitaal de neiging hebben toe te nemen. Kuznets de enige die beschikte over gegevens van betekenis om aannemelijk te maken dat de scheve verdeling de neiging heeft zich te herstellen. Piketty meent echter dat Kuznets te algemene conclusies trekt uit gegevens die betrekking hebben op een zeer specifieke periode.

Voor mij is dit gedeelte interessant want het laat duidelijk zien hoe de economische theorie gebonden is aan de situatie waarin hij wordt opgesteld. (Een soortgelijke conclusie had ik getrokken ten aanzien van de organisatietheorieën.*) Ricardo stelde zijn theorie op in een hoofdzakelijk agrarische samenleving, Markx in een maatschappij waar de industriële revolutie in volle gang was, terwijl Kuznets zijn conclusies trok in een periode waarin de wereldoorlogen de verhoudingen danig door elkaar hebben gegooid. Het zijn tijdgebonden theorieën (ook de theorie van de vrije markt is tijdgebonden), maar ze worden veelal gepresenteerd als algemeen geldig.

Een tweede punt dat me opvalt in Piketty's betoog is zijn onvrede over het economie onderzoek in de Verenigde Staten. Na zijn studie in Frankrijk werd hij uitgenodigd om in Boston verder te studeren. Maar na enige tijd had hij het gevoel dat de economische studie in de VS zich teveel richtte op de wiskundige formulering van de theorie, maar verder teveel uitging van speculaties. Er werd weinig of geen onderzoek gedaan naar de feiten. Dit was voor hem een van de aanleidingen terug te gaan naar Parijs en te zien of hij gegevens kon verzamelen over inkomens verhoudingen en over de verdeling van de rijkdom. Dit onderzoek heeft uiteindelijk geleid tot dit boek. Voor het eerst werden gegevens verzameld over zoveel landen over zo'n lange periode.

* Rondreis door de Organisatietheorie (2007)

Wat leren we van de geschiedenis?

In de inleiding van 'The Myth of the rational Market' zegt Justin Fox in een commentaar op Alan Greenspan dat gedurende de veertig jaar die Alan Greenspan kon terugkijken, de obligatie markt bloeide als nooit tevoren en zich uitbreidde over nieuwe terreinen, toen de Wall Street slimmerikken (whizzes) hypotheken, leningen op auto's en credit card schulden hanteerden als onderpand voor nieuwe kredieten, waarmee vervolgens de obligatiemarkt werd overstroomd.
Ik kan er niets aan doen, maar moet weer denken aan Janus D. die aan het begin van de jaren 80 van de 20e eeuw werd benoemd tot directeur van de Bredase Kredietbank.
Janus was al zeer lange tijd ambtenaar en werd door iedereen gezien als zeer degelijk. Het verhaal gaat dat hij nog mee had gedaan in de 2e WO. tijdens het Ardennenoffensief. In zijn tijd bij de gemeente had hij nog altijd iets militairs over zich.
Ik voel me nog een beetje verantwoordelijk voor het feit dat de afdeling Stadsontwikkeling werd opgeheven, waardoor enkele ambtenaren zonder werk kwamen. Onder hen ook Janus D. Janus werd als troubleshooter toegevoegd aan het projectenbureau. Gedurende een of twee jaar reageerde hij op klachten van burgers en doorbrak de ambtelijke bureaucratie door te zorgen dat die klachten (veelal over achterstallig onderhoud in de openbare ruimte) met het gezag van de wethouder meer prioriteit kregen en afgehandeld werden.
Toen ging de toenmalige directeur van de gemeentelijke kredietbank met pensioen. De kredietbank was een uitermate kleine instelling met naast de directeur nog een medewerker. De omzet niet veel meer dan een voetnoot in de gemeentelijke begroting. Janus D. werd benoemd. Het leek een mooie afsluiting van zijn carrière  bij de gemeente. Tot grote verbazing van de ambtelijke omgeving steeg de omzet van de Kredietbank in korte tijd tot grote hoogte. De kredietbank floreerde als nooit tevoren. Dat duurde echter niet al te lang. Toen de balans werd opgemaakt bleek dat een groot deel van de verstrekte leningen geen onderpand hadden dat te gelde kon worden gemaakt. Janus had een belangrijk deel van de leningen vertrekt met een auto als onderpand. De auto bleek verkocht tegen de tijd dat de lening moest worden afgelost. Het was geen triomfantelijk einde van Janus' carrière, maar we konden toen nog niet weten dat de hele financiële wereldtop zijn bankzaken zou beheren zoals Janus D. De kredietbank in Breda werd opgeheven. De financiële wereldtop veroorzaakte een wereldwijde crisis en werd beloond met miljoenenbonussen.  

Gaat het goed met Amerika

Een van mijn favoriete Amerikaanse schrijvers is Fareed Zakaria. Een journalist van Indiase afkomst, die onder meer een boek geschreven heeft over de wereld na Amerika. Zo' n titel betekent alleen al dat Fareed rekening houdt met de eindigheid van de Amerikaanse dominantie. In het tijdschrift Foreign Affairs van deze maand vraagt Fareed zich af: Can America be fixed? Ook dit wijst op een zekere zorg over de toekomst van de VS. Het verhaal van Fareed gecombineerd met onder meer het betoog van Stiglitz (The price of inequality), geeft me het gevoel dat de VS voor een immense opdracht staat de komende jaren. 1. De inkomensverdeling van de VS is in de afgelopen 30 jaar aanzienlijk schever geworden. Het gevolg is dat de middenklasse in de VS geeidelijk aan het verdwijnen is. Dit heeft gevolgen voor de mogelijkheid om de belastinginkomsten op peil te houden. 2. Door het structurele tekort van de overheid is de staatsschuld toegenomen van 42 percent ven het Bruto Nationaal Product in 1980 tot 107 percent nu. De private schulden zijn toegenomen van 665 miljard dollar in 1974 tot 13 000 miljard dollar nu. In de praktijk betekent dat dat de Amerikaanse consument en de Amerikaanse overheid de laatste dertig jaar boven zijn stand geleefd heeft. 3. Er zijn in de periode na de 2e wereldoorlog meer perioden geweest van depressie, maar na iedere depressie duurt het langer voordat het herstel van de werkgelegenhei weer op gang komt. In de periode vanaf de jaren veertig van de 20e eeuw, duurde het aanvankelijk ongeveer 6 maanden voor de groei van de werkgelegenheid die van het BNP volgde. Na de recessies van de jaren 90 duurde het ca 15 maanden, in die van het begin van de 21e eeuw duurde het 39 maanden en - volgens Fareed - zal het herstel van de werkgelegenheid vermoedelijk pas na vijf jaar de groei van het BNP volgen. 4. Er bestaat een grote achterstand in het onderhoud van de infrastructuur, niet alleen waar het gaat om wegen en bruggen, maar ook in het leidingsysteem voor de watervoorziening; het electriciteitssysteem en het systeem van informatievorziening zijn sterk verouder. Ramingen geven aan dat in deze sector een achterstand bestaat van meer dan 2000 miljard dollar. 5. De Amerikaanse bevolking is aan het verouderen. Ramingen geven aan dat in 2029 de uitkeringen die daarmee verband houden zullen zijn opgelopen tot 18 percent van het BNP, het bedrag -zegt Fareed - dat ongeveer gelijk is aan de belastingopbrengsten. 6. Op institutioneel niveau zou het wenselijk zijn dat er iets werd vereenvoudigd: als je de regelgeving op het gebied van de belastingen bij elkaar telt kom je tot ongeveer 73000 pagina's. Het geheel aan instituties is volgens Ferguson een van de belangrijkste factoren voor de relatieve achteruitgang van de VS in de wereldeconomie Hoe moeten we daar iets aan doen?

Had ik gelijk?

Ik schreef in september vorig jaar dat dit kabinet de crisis verergert door voortdurend met zeer zorgelijke gezichten te roepen dat we zware tijden tegemoet gingen. Wel daar zijn we nu blijkbaar beland. Het is daarbij een ongewoon verschijnsel dat we uit de pas lopen met Duitsland. Normaal gesproken volgt de nederlandse economie de Duitse, maar nu: terwijl de Duitse economie het weer goed doet en groeit, zitten we in Nederland met een groeiende werkloosheid en een haperende economie. Je zou zeggen dat ik gelijk had; alleen: ik heb de uitspraken van de Duitse regering onvoldoende gevolgd om te kunnen vaststellen of daar ook het pessimisme werd verspreid door de regering zelf.
In Nederland echter wordt de besturing van het geheel belemmerd door de geringe meerderheid van het kabinet Rutten. Om de oppositie tegen de bezuinigingen niet al te groot te maken (PVV, PvdA en SP moesten niet allemaal tegen liggen) moest de noodzaak wellicht wel aangedikt worden. Het gevolg is duidelijk: de consument houdt de hand op de knip, de uitgaven van de overheid door toenemende uitkeringen vallen tegen en Rutten komt in de positie van Colijn er is geen andere weg meer dan iedere keer terug te komen met nog meer bezuinigingen om de begroting te sluiten. Tel uit je winst.

Euro

Ik heb het al eerder gezegd: politici zijn onbekwaam om te sturen. Maar zij worden van alle kanten belaagd en zijn nog enigszins te pardonneren. Maar een van de meest zorgwekkende ontwikkelingen in de huidig tijd is de rol van de media en de rol van de ratingbureaus.
Eerst de media, die zich onveranderd op het standpunt stellen dat zij slechts de gebeurtenissen volgen en verslaan en kennelijk nauwelijks beseffen dat hun selectie van de gebeurtenissen bepaalt waar de meningsvorming over gaat. Op dit moment is de dagelijkse dicussie over de vraag of de euro moet blijven bestaan. Daarmee worden de geesten rijp gemaakt om een zeer onzindelijke gedachte verder te onderzoeken. 
Er bestaat blijkbaar geen enkel idee wat de gevolgen zijn van het vervangen van de euro door een Nederlandse munt.
Voor de discussie worden dan ook steevast mensen uitgenodigd die er weinig of niets van begrijpen.
Ook de ratingbureaus spelen een opmerkelijke rol. Waarbij blijkbaar nieumand zich afvraagt wie hun opdrachtgevers zijn. Wie heeft er belang bij dat de kredietpositie van Frankrijk ter discussie wordt gesteld? Als S&P (Standard and Poor) de Franse krediet waardigheid met één punt verlagen stijgt de rentevoet voor Franse leningen met 1%. Frankrijk moet betalen, maar iemand strijkt de hogere rente op. Wie is dat?

De toestand van vandaag

Gevoelsmatig en zonder veel bewijs, denk ik:

1. Het huidige kabinet bevordert de crisis, het lijkt of ze crisis leuk vinden. We weten allang dat het economisch gedrag van consumenten en ondernemers in belangrijke mate wordt bepaald door hun verwachtingen over de toekomst. Als het kabinet voor de komende jaren zware tijden verwacht en ons een pessimistische kijk op de toekomst schildert, stevige bezuinigingen aankondigt en de lasten verhoogt dan is het haast onvermijdelijk dat investeerders hun verwachtingen voor de toekomst laten dalen. Een self-fulfilling prophecy dus.

2. Sturen doe je met beleid, zou je zeggen. Maar dat is een advies dat aan de politici verspild is. Als in de politiek een zekere afwijking wordt geconstateerd van eerder geformuleerde doelstellingen is niet de reactie een marginale bijsturing op enkele variabelen. Nee, men gooit het roer en stapelt correctie op correctie van de koers. Dit ziet men bij de bezuinigingen van dit kabinet. Het kan waar zijn dat er een zeker evenwicht moet worden verkregen bij de rijksbegroting, maar dat betekent niet dat men op alle posten die men kan beïnvloeden moet bezuinigen. Vermoedelijk zou het voldoende zijn om de salarissen gedurende een bestuursperiode te bevriezen. Er is een geluk: het effect van de maatregelen die een kabinet neemt hebben zoveel tijd nodig om te worden gerealiseerd, dat een nieuw kabinet weer terug kan sturen.

3. De Maastrichtnorm voor de staatsschuld is 60% van het BNP. Het lijkt me een tamelijk willekeurig niveau. Maar dit niveau bepaalt ook ons beeld van de crisis. Als we het niveau gedurende enige tijd op 80% leggen, wordt ons beeld van de crisis plotseling geheel anders en voldoen tenminste Nederland, Duitsland en Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Spanje aan de norm. Griekenland, Italië en België moeten dan nog wel ombuigen, maar het probleem is plotseling aanzienlijk kleiner en kan over langer tijd worden uitgespreid. Daarna kan het terugdringen van de staatsschuld in een geleidelijker tempo worden opgepakt. Het risico is alleen dat de politiek een vals gevoel van veiligheid ontwikkelt en dat is voor politici dodelijk.

De niet perfecte markt

De gedachte was dat de consument op de markt rationeel zou handelen en precies wist wat hij zou willen. De gedachte was verkeerd. De consument blijkt allerminst rationeel te zijn, maar zijn gedrag te laten beïnvloeden door allerlei zaken die niets met prijs of de kwaliteit van het product van doen hebben. Bovendien was de wereld inmiddels zo ingewikkeld geworden dat hij de markt niet meer kon overzien. Dit is natuurlijk al lang bekend. Vance Packard vertelt bijv. in Hidden Persuaders (1960), hoe vrouwen de supermarkt inkomen en daar in een soort trance raken door de uitgestalde waren en ongeveer 35% meer kopen dan ze van plan waren. In vele gevallen blijkt ook dat technisch en kwalitatief superieure producten het af moeten leggen tegen producten waarvan de marketing beter was. 
En zo bleek stap na stap dat aan alle veronderstellingen onder de werking van de markt niet werd voldaan. Dat leidde tot situaties die in de loop van de 19e eeuw voor de maatschappij geleidelijk onaanvaardbaar waren. Werkloosheid was groot, de lonen waren uiterst laag en kinderarbeid was algemeen en de huisvesting was abominabel. Het was een maatschappij waarin de arbeiders meestal ziek en altijd ondervoed waren. Het was een maatschappij die niet zonder overheidsingrijpen kon.
Uiteindelijk kwamen er maatregelen die de kinderarbeid aan banden legden, de huisvesting en de hygiëne verbeterden en geleidelijk ook de lonen verhoogden. In 1929 klapte desondanks de economie in elkaar. Bedrijven moesten sluiten, arbeiders kwamen ook in Nederland weer zonder werk en in die situatie liepen de belastingopbrengsten terug en kreeg de overheid te maken met een begrotingstekort. In het liberale denken van de toenmalige minister president Colijn paste het om de begroting sluitend te willen houden. Hij besloot te bezuinigen en omdat door dat bezuinigen de belastingopbrengsten nog verder terugliepen ging hij nog meer bezuinigen. Het was een vicieuze cirkel, die pas vlak voor de 2e wereldoorlog werd doorbroken doordat nieuwe economische opvattingen doorbraken. Of die opvattingen terecht waren zou pas na de oorlog blijken.

De vrije markt

Zoals gezegd onder het concept van een vrije markt dat uiteindelijk zou zorgen voor een prijs waarbij de aangeboden hoeveelheid goederen precies kon worden afgezet, een mechanisme dat door de beroemde onzichtbare hand zou worden gereguleerd lagen een aantal vooronderstellingen. En laten we vooral niet vergeten de analyse had in de eerste plaats betrekking op een markt waarop maar één product werd aangeboden. Wat nu als aan de voorwaarden niet werd voldaan of als meer producten op de markt verschenen?
Wel de economisten waren niet geheel blind voor de werkelijkheid. Er zijn dan ook sedert Adam Smith boeken vol geschreven over de prijstheorie waarbij de problemen van een 'imperfecte markt' werden onderzocht. Daarbij kwamen twee kanten van de markt aan de orde: het gedrag van de aanbieders - de ondernemers en het gedrag van de vragers op de markt. Om de problemen te analyseren en aan te kunnen pakken volgde men veelal de weg van de afnemende abstractie (men liet stap voor stap één van de vooronderstellingen van het model vallen). En daardoor ontstonden beschrijvingen van het ondernemersgedrag in situaties van oligopolie (waarbij er maar enkele aanbieders op de markt kwamen) en van monopolie, (situaties waarin er maar één aanbieder was). 
Van de ondernemer werd verondersteld dat hij zou streven naar maximale winst. Zo'n situatie was te analyseren: men kon laten zien hoe groot de productie van de ondernemer moest zijn onder die omstandigheden.
Om het gedrag van de ondernemer te kunnen beschrijven moest de consument ook aan enkele voorwaarden voldoen: de afzonderlijke consument kon geen invloed uitoefenen op de aangeboden hoeveelheid en op de prijs. De consument was rationeel, d.w.z. de consument kon zijn behoeften netjes op een rijtje zetten in volgorde van belangrijkheid en de consument had volledige informatie over wat op de markt werd aangeboden.
Toen de economen ongeveer zover waren had de bedrijfseconomie zich al geruime tijd afgesplitst van de algemene economie. De bedrijfseconomie was iets pragmatischer en constateerde o.a. dat het gedrag van kosten en opbrengsten bij verschillende hoeveelheden product niet of nauwelijks was vast te stellen. En dat het gedrag van de ondernemer dus niet kon worden begrepen door het streven naar maximale winst.
Hoe was het ondertussen met de consument?
 
    

De vrije markt

Ik heb in mijn vorige overwegingen het liberalisme iets te gemakkelijk gekoppeld aan de onzichtbare hand die de maatschappij in goede banen zou leiden. Het liberalisme werd in feite geboren uit het verzet tegen de absolute macht van de koning, de idee van de vrije markt was het resultaat van een analyse van vraag en aanbod factoren die de prijsvorming bepalen. Het is daarbij niet erg vreemd dat met hun afkeer van de absolute macht de liberalen weinig geneigd waren het overheidsingrijpen in de marktverhoudingen toe te juichen.
Laten we een ogenblik stilstaan bij dat functioneren van de onzichtbare hand van de prijsvorming op de vrije markt. In de tijd van Adam Smith was de maatschappij in geheel Europa nog overwegend agrarisch. Zo ooit dan voldeed wellicht in die tijd de vrije markt aan de voorwaarden voor volledige mededinging. Maar in Groot-Brittannië waar de eerste stappen werden gezet op het pad van de industrialisatie kon de beginnende industrie gebruik maken van de goedkope arbeidskrachten doordat als gevolg van de enclosure beweging veel landarbeiders van hun land waren verdreven.
Er liggen nogal wat veronderstellingen ten grondslag aan het model van de markt van volledige mededinging.
- er moet sprake zijn van een homogeen product; een product in feite dat in zeer kleine eenheden kan worden geleverd en verkocht.
- er zijn veel marktpartijen die ieder voor zich geen invloed hebben op de prijs
- de markt is volledig doorzichtig: aanbieders en vragers kennen de prijs op de verschillende markten
- er zijn veel vragers die ieder voor zich geen invloed hebben op de prijs
- de vragers kiezen de hoeveelheid van het homogenen product rationeel.
Onder deze vooronderstellingen werkt de markt uitstekend. De aangeboden hoeveelheden van het homogene product worden precies afgezet tegen de prijzen die de vragende partij bereid was te betalen.
Het was een ijzersterk bouwwerk waarop analytisch niet veel viel af te dingen. De prijstheorie was een sluitend stukje economische theorie. Eén ding was jammer natuurlijk dat er naast de theorie ook nog een werkelijkheid was en in die werkelijkheid werd niet voldaan aan de vooronderstellingen. Als aan de vooronderstellingen niet werd voldaan, dan zakte eigenlijk het hele bouwwerk in elkaar. Het is dan ook niet zo vreemd dat Joan Woodward sprak van empty economic boxes, en dat Keynes liet zien dat de voorkeur voor een vrije markt elke wetenschappelijke grond miste.
Als vanuit liberale kring dan ook gepleit wordt voor het vrijlaten van de markt heeft dat weinig met wetenschap te maken, maar alles met het behartigen van bepaalde belangen.

Economische crisis? (2)

Naar mijn indruk kunnen verschillende redenen aangevoerd worden, waarom de 'economische crisis' minder ingrijpend is dan werd aangekondigd en zeker niet is te vergelijken met de situatie in 1935. (Ik praat alleen over de Nederlandse situatie).
1. De gemiddelde leeftijd van de bevolking is na de oorlog sterk gestegen, waardoor een aanmerkelijk deel van de bevolking gepensioneerd is, een (vrijwel) vast inkomen heeft en daarmee de bestedingen op peil houdt.
2. Er is na de Tweede Wereldoorlog een vangnet aan sociale voorzieningen ontstaan, dat in belangrijke mate de gevolgen van werkloosheid mitigeert. Ook dit heeft een dempend effect op het dalen van de bestedingen.
3. De overheid heeft op min of meer Keynesiaanse manier aanzienlijke impulsen gegeven aan de economie; ook daardoor behoefden de bestedingen minder te krimpen dan anders het geval zou zijn geweest. Een consequentie is daarbij wel dat het overheids tekort in de belangrijkste Europese landen aanzienlijk is gestegen en de verschillende regeringen met zorg vervult. Uit de berichtgeving komt naar voren dat de verschillende regeringen sterk en zeer snel willen bezuinigen om de overheidsfinanciën weer in evenwicht te brengen. Vermoedelijk is men daarbij te sterk aan het bijsturen.
4. Het welvaartsniveau is na W.O.II zeer sterk gestegen, daardoor zal een teruggang van het nationaal inkomen van enkele procenten minder desastreuze gevolgen hebben dan in 1935.
5. De koers van de dollar ten opzichte van de Euro is gestegen; dat is minder ernstig dan men wel suggereert: immers de import van goederen uit het dollar gebied wordt duurder en de export wordt goedkoper. Daardoor wordt onze betalingsbalans positie verbeterd. 

Het lijkt me toe dat de economie zich wel eens sneller kan herstellen dan men verwacht.

 
 

Economische crisis?

In februari 2009 voorspelde het CPB een snel toenemende werkloosheid die wel zou kunnen oplopen tot 9% van de beroepsbevolking. Er werd zelfs een vergelijking getrokken met 1935. In april 2009 bleek dat de ontwikkeling van de werkloosheid achterbleef bij de prognose (NRC 16 april 2009). Maar werd gezegd de klap komt in de zomer. In november heette het dat de recessie officieel voorbij was (NRC 24 nov 2009). maar er wed aan toegevoegd dat het effect van de recessie op de arbeidsmarkt nog jaren merkbaar zou zijn.
De vraag is waarom het CPB zo systematisch de ellende bleef overschatten. Al in februari 2009 was duidelijk dat de werkelijke cijfers achterbleven bij de prognoses van december 2008. In feite leefden we heel 2009 in de verwachting dat de recessie ernstig zou zijn. Dat het aantal werklozen zou stijgen. We leefden niet met de feiten, maar met de verwachting, een verwachting die van overheidswege voortdurend in stand werd gehouden. Daarmee werd ongetwijfeld bijgedragen aan het klimaat van onzekerheid dat rond de huizenmarkt bleef hangen. En de vraag is wederom: waarom?
We zijn nu in juni 2010. De majesteit heeft aan een informateur de opdracht gegeven om de mogelijkheden van een kabinet te onderzoeken met een meerderheid in de 2e kamer. Wederom werd opgemerkt dat de situatie zeer ernstig was en zeker te vergelijken met die in 1935.
En ondertussen worden we er op attent gemaakt dat we binnen heel korte tijd al weer te maken zullen hebben met krapte op de arbeidsmarkt!!

Liberalen

De klassiek economische theorie stamt uit het laatste kwart van de 18e eeuw en wordt meestal gekoppeld aan Adam Smith die met zijn 'Wealth of Nations" een pleidooi houdt voor het liberalisme. De veronderstelling was dat het prijsmechanisme van vraag- en aanbod op de markt uiteindelijk het productie apparaat vol zou belasten. Omvangrijke werkloosheid zou niet mogelijk zijn, zolang de ondernemers hun eigen belang na konden streven. Met het nastreven van hun eigen belang zouden zij het algemeen belang dienen. Het was de onzichtbare hand van prijsvorming die hiervoor zou zorgen. Overheidsingrijpen in de vrije markt zou het proces van natuurlijke prijsvorming alleen maar verstoren. De overheid moest zich afzijdig houden van het economisch proces.
De ideeën van Adam Smith vonden gretig aftrek in de wereldmacht van die dagen: Groot Brittannië en ook in het Nederland van de 19e eeuw. Aan het eind van de 19e eeuw bleek dat de markt hier en daar toch wat onvolkomenheden vertoonde. In Nederland greep de overheid in in 1874 met het z.g. kinderwetje van Van Houten. In Groot Brittannië constateerde men aan het begin van de 20e eeuw dat de verpaupering van de bevolking zover was voortgeschreden dat de verdediging van het wereldrijk in gevaar kwam. De jonge mannelijke bevolking was zo zwak dat ze niet meer geschikt was om in het leger te gaan. Het leidde tot een uitgebreid overheids programma voor het voeden van schoolkinderen.

De eerste wereldoorlog heeft de positie van Groot-Brittannië als wereldmacht danig verzwakt, de crisis van de jaren dertig heeft dankzij het werk van Keynes getoond dat de overheid een rol kon spelen bij het stabiliseren van de economie. In de Verenigde Staten probeerde Roosevelt met de New Deal de economie weer nieuw leven in te blazen, in Groot-Brittannië kwam met Beveridge de Welfare State op gang. Ook in Nederland werden na de 2e wereldoorlog verscheidene sociale wetten geïntroduceerd. Daaronder de Algemene Ouderdoms Wet.
De liberalen in de verschillende landen bleven volhouden dat de zorg voor het minder bedeelde volksdeel verkeerd was.